Odamlaru odamlar, «ko‘rmay qoldik» demanglar!

Mediaforum logotipi. ITSM fotosurati

Yana bir necha yil avval mintaqa tashqarisida O‘zbekistonning tarixiy merosi haqidagi suhbatlar, odatda, bir nechta taniqli obrazlar — Samarqand, Registon, Buxoro, Buyuk Ipak yo‘li bilan cheklanar edi. Avgust oyi oxirida Toshkent va Samarqandda bu tasavvurlar sarhadini sezilarli darajada kengaytirishga urinish bo‘ldi.

O‘zbekiston mustaqilligining 35 yilligi nishonlanishi arafasida bo‘lib o‘tgan «Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» xalqaro mediaforumda qariyb 50 ta davlatdan 300 ga yaqin jurnalist, ommaviy axborot vositalari rahbarlari, prodyuserlar, noshirlar, olimlar va kreativ industriya vakillari ishtirok etdi. Ishtirokchilar orasida CNN, Euronews, BBC Studios, TRT World, Oman TV, Report.az, The London Post va boshqa o‘nlab xorijiy media tuzilmalari vakillari qatnashdi. Forumning asosiy media hamkorlari CNN va Euronews bo‘ldi.

Biroq, tadbirning ahamiyatini mashhur brendlar ro‘yxati yoki xorijiy mehmonlar soni bilan cheklab bo‘lmaydi. Aslida, O‘zbekiston madaniy diplomatiya modelini sinovdan o‘tkazdi: mamlakat haqida xorijiy auditoriyaga Toshkentdan turib hikoya qilish o‘rniga, davlat har kuni ana shu auditoriya bilan muloqot qiladiganlarning o‘zini O‘zbekistonga olib keldi.

Jurnalistlar mamlakatni o‘z ko‘zlari bilan ko‘rdilar, tarixiy obyektlar, olimlar, muzey kolleksiyalari va yangi loyihalar bilan tanishish imkoniyatiga ega bo‘ldilar, hamkasblari va talabalar bilan uchrashdilar. Bu tanishuv uchun asosiy maydon esa yangi Islom sivilizatsiyasi markazi bo‘ldi.

Aynan shu yerda forum xalqaro konferensiyadan media mahsulotga aylana boshladi.

Maqsad — muzeyni namoyish etish emas, dunyoga tarixni so‘zlab berish edi

Islom sivilizatsiyasi markazi Toshkentda 2026 yil mart oyida ochildi. Loyiha g‘oyasi 2017 yildayoq prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan BMT Bosh Assambleyasi minbaridan ilgari surilgan edi. Bugun majmua muzey ekspozitsiyasi, ilmiy va ta’limiy maydonlar, kutubxona, arxivlar, qo‘lyozmalar bilan ishlash yo‘nalishi, multimedia va raqamli texnologiyalarni birlashtiradi. Ammo forumda markaz ancha kengroq nuqtayi nazardan taqdim etildi.

Firdavs Abduxoliqovning chiqishi. ITSM fotosurati

Markaz direktori Firdavs Abduxoliqov uni muzey, ilm-fan, ta’lim, televideniye, hujjatli kino, kitob nashri, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt uyg‘unlashishi lozim bo‘lgan xalqaro madaniy-ma’rifiy va media platforma sifatida ta’rifladi. Aynan shu g‘oya butun uchrashuvning asosiy mavzularidan biriga aylandi: tarixiy meros nafaqat muzey vitrinalari va akademik tadqiqotlarda mavjud bo‘lishi, balki filmlar, kitoblar, televizion loyihalar, podkastlar, multimedia hikoyalar va raqamli mahsulotlar uchun asosga aylanishi kerak.

Bu yerda prinsipial farq bor. O‘zbekiston jahon miqyosida ahamiyatga ega bo‘lgan ulkan tarixiy materialga ega: al-Xorazmiy, Ibn Sino, al-Beruniy, Imom Buxoriy, al-Moturidiy, Mirzo Ulug‘bek merosi, qadimiy qo‘lyozmalar va bir necha davrlarga oid me’moriy yodgorliklar. So‘nggi o‘n yilliklardagi muammo esa, asosan, boshqa masalada edi — bularning barchasi global axborot makonida qay darajada aks etmoqda va ular haqida qaysi tilda hikoya qilinmoqda?

Kuvaytning The Times Kuwait nashri forumdan so‘ng bu vazifani deyarli so‘zma-so‘z ifodaladi: masala endi faqat Islom merosini asrab-avaylashda emas, balki tarixni smartfonlar, ijtimoiy tarmoqlar, striming platformalari va sun’iy intellekt orqali o‘rganayotgan avlodga u haqda zamonaviy, ishonchli va qiziqarli tarzda qanday hikoya qilishdadir. Nashr, ayniqsa, hujjatli kino, podkastlar, qisqa videolar, interaktiv ekspozitsiyalar va ijtimoiy tarmoqlarga alohida e’tibor qaratdi.

Birinchi tanishuv samarasi

Ishtirokchilar Imom Buxoriy majmuasida. ITSM fotosurati

Ko‘plab xorijlik ishtirokchilar uchun forum bir vaqtning o‘zida O‘zbekistonning o‘zi bilan yaqindan tanishish imkoniga ham aylandi. Toshkentda ular Islom sivilizatsiyasi markazini ko‘rdilar, madaniy merosni ommalashtirish bo‘yicha taassurotlari va rejalari bilan o‘rtoqlashdilar. Shundan so‘ng dastur Samarqandda davom etdi — Imom Buxoriy majmuasi, Xalqaro hadisshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi, yangi innovatsion muzey va shaharning tarixiy yodgorliklariga tashrif buyurildi. Xorijiy mehmonlarning ayrimlari uchun bu ilgari faqat kitoblar, maqolalar va filmlar orqali bilgan joylari bilan birinchi bevosita tanishuv bo‘ldi.

Tashkilotchilar amalda Samarqandni ochiq suratga olish maydoniga aylantirdilar. Xorijlik jurnalistlar intervyular yozib oldilar, reportajlar tayyorladilar va telekanallar, axborot agentliklari, hujjatli loyihalar hamda raqamli platformalar uchun materiallar to‘pladilar. Bunday formatda xalqaro forum bir kun bilan cheklanmaydi va so‘nggi yalpi majlis yakunlanishi bilan tugamaydi. Jurnalist o‘z mamlakatiga aloqalar, videolar, fotosuratlar, g‘oyalar va mamlakat haqidagi shaxsiy taassuroti bilan qaytadi. Keyin esa bu taassurot xorijiy axborot muhitida maqolalar va loyihalarga aylanadi. Bu ta’sirning dastlabki natijalarini xorijiy OAV materiallarida ko‘rish mumkin.

Toshkentda bevosita o‘z muxbiri bilan ishlagan Qatarning The Peninsula nashri forumni Markaziy Osiyoning intellektual merosini raqamli storitelling, sun’iy intellekt va xalqaro media hamkorlik orqali zamonaviy jahon diskursiga olib chiqishga urinish sifatida baholadi. Nashr Islom sivilizatsiyasi markazini O‘zbekistonning jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasini namoyish etish uchun xalqaro platforma sifatida alohida ta’kidladi.

The Peninsula boshqa bir materialida forum xalqaro jurnalistlarga tarixiy obyektlar, tadqiqotchilar va mintaqa bo‘yicha ehtimoliy hamkorlar bilan tanishish imkonini berayotganini qayd etdi. Shu bilan birga, jahon intellektual tarixi rivojiga qo‘shgan hissasi hanuz xalqaro OAVda nisbatan kam yoritilayotgan mintaqaga ham e’tibor qaratildi.

The Times Kuwait esa sarlavhasida yana bir muhim fikrni ilgari surdi: Toshkent jahon OAVini islom sivilizatsiyasi haqidagi yangi muloqotning markaziga qo‘ydi. Mualliflar xalqaro media hamkorliklari bu yerda tadbirni yoritish usuli sifatida emas, balki filmlar, teledasturlar, reportajlar, kitoblar va raqamli loyihalar kabi uzoq muddatli kontent yaratish mexanizmi sifatida ko‘rilayotganini alohida ta’kidladilar.

Islom hamkorlik tashkiloti Axborot agentliklari ittifoqi Markazni tarix, ilm-fan va ma’rifatni birlashtiruvchi makon, shuningdek, O‘zbekistonning insoniyat sivilizatsiyasi rivojiga qo‘shgan hissasini namoyish etish maydoni sifatida baholadi.

Ozarbayjonning Report.az axborot agentligi ham Toshkentga o‘z muxbirini yuborib, forumdan bir qator materiallar e’lon qildi. Ularning birida CNN International Commercial ning mintaqaviy vakili Imran Ahmadning diqqatga sazovor fikri keltirilgan: xalqaro auditoriyaga O‘zbekiston haqida insonlar, madaniyat va his-tuyg‘ular orqali hikoya qilish zarur — «dunyo faktlarga oshiq bo‘lmaydi, dunyo his-tuyg‘ularga oshiq bo‘ladi».

Bu biroz reklamaviydek tuyuladigan formula ortida juda aniq professional mantiq bor. Mamlakat minglab yodgorliklar va o‘nlab buyuk allomalarga ega bo‘lishi mumkin, ammo bilimning o‘zi hali mamlakatning xalqaro imijiga aylanmaydi. Buning uchun hikoya kerak. O‘zbekiston hozir aynan shunday hikoya yaratish qobiliyati uchun raqobatlashmoqda.

Nega CNN va Euronews haqiqatan ham muhim

Klaus Shtruns. ITSM fotosurati

CNN va Euronews bilan hamkorlik forumning asosiy tarkibiy qismlaridan biriga aylanganining sababi bannerdagi ikki mashhur logotipgina emas. Bu ulkan xalqaro auditoriyaga chiqish infratuzilmasi. Gap yuz millionlab, hatto milliardlab tomoshabin va o‘quvchilar haqida ketmoqda. Qolaversa, forumdagi hamkorlik rasmiy tusda bo‘lmadi.

Euronews bosh direktori va tahririyat rahbari Klaus Shtruns shaxsan Toshkentda ishtirok etib, madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi aloqalar haqida taqdimot qildi. U Markaziy Osiyo tarixi xalqaro axborot makonida yetarlicha keng yoritilmayotganini ta’kidlab, Toshkent mediaforumini har yili o‘tkazishni taklif qildi.

CNN International Commercial ijrochi vitse-prezidenti Fil Nelson tarmoqning global platformalarida O‘zbekiston merosini birgalikda targ‘ib qilish istiqbollari haqida gapirdi. CNN vakili Paula Xenkoks asosiy sessiyalardan birini boshqardi, Imran Ahmad esa mazkur medianing O‘zbekiston haqida hikoyalar yaratishga yondashuvini taqdim etdi.

Bu eng muhim natijadir. Toshkent nafaqat xorijiy telekanallarning bir necha kunlik e’tiborini tortdi. Bu yerda jahon miqyosidagi OAV bilan munosabatlarni tizimli yo‘lga qo‘yish, O‘zbekistonni xalqaro nashrlarda epizodik ravishda tilga olinadigan obyektdan doimiy ravishda hikoyalar, qahramonlar, suratga olish maydonlari va qo‘shma loyihalar manbaiga aylantirish imkoniyati paydo bo‘ldi.

Taniqli o‘tmishdan — zamonaviy mamlakat sari

Yana bir muhim mavzu BBC Studios vakili Sergey Stanovkinning nutqida yangradi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Samarqand, Buxoro va Xiva mamlakat tashqarisida allaqachon yetarlicha tanilgan. Endigi vazifa — O‘zbekistonning intellektual va ilmiy merosi, shuningdek, zamonaviy mamlakatning yangi g‘oyalari va yutuqlari haqida dunyoga hikoya qilish. Yangi O‘zbekiston uchun bu prinsipial ahamiyatga ega.

Turistik tanilganlik va davlatning xalqaro nufuzi — ikki xil tushuncha. Mamlakat me’moriy obidalari bilan mashhur bo‘lishi, bir vaqtning o‘zida ilm-fan, madaniyat, yangi texnologiyalar va zamonaviy taraqqiyot haqidagi jahon muhokamalarida yetarlicha namoyon bo‘lmasligi mumkin. Mediaforum tarixiy va bugungi O‘zbekistonni birlashtirishga harakat qildi.

Shu bois qo‘lyozmalar va qadimiy Qur’on yonida sun’iy intellekt, raqamli avatarlar, zamonaviy muzey texnologiyalari va hujjatli kino haqida muhokamalar bo‘ldi. Bir maydonda tadqiqotchilar, jurnalistlar, televizion prodyuserlar, noshirlar va texnologik kompaniyalar vakillari jamlandi.

Forumdan so‘ng The Peninsula nashri INKSIGHT AI loyihasi — arab grafikasidagi tarixiy qo‘lyozmalarni tanib olish tizimi haqida alohida material e’lon qildi. Xorijiy o‘quvchi uchun bu O‘zbekiston haqida butunlay boshqacha hikoya: u nafaqat me’moriy yodgorliklar mamlakati, balki o‘zining ulkan arxiv merosini o‘rganishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanishga harakat qilayotgan davlatdir. Aynan shunday syujetlar mamlakatning xalqaro maydonda qabul qilinishini asta-sekin o‘zgartirishga qodir.

Markaz — doimiy xalqaro maydon sifatida

Shu ma’noda Islom sivilizatsiyasi markazi Toshkent uchun yangi muzeydan ko‘ra kattaroq ahamiyat kasb etishi mumkin. Binoning o‘ziyoq kuchli vizual obraz sifatida ishlamoqda. Xorijiy mehmonlarning majmuaga munosabati ko‘pincha rasmiy taqdimotlardan ko‘ra ta’sirchanroq bo‘lmoqda. Markaz saytida siyosatchilar, diplomatlar va xalqaro arboblarning taassurotlari jamlangan bo‘lib, ular Markazni so‘nggi yillardagi eng kuchli muzey loyihalaridan biri sifatida baholaydilar. Euronews direktorlar kengashi raisi Pedru Vargas David Markaz bilan tanishganidan so‘ng, bunga o‘xshash narsani ilgari hech qachon ko‘rmaganini va har bir tafsilotga berilgan e’tibordan hayratlanganini aytdi.

Biroq, loyihaning haqiqiy qadri dastlabki taassurotdan keyin bu makonda nimalar sodir bo‘lishi bilan belgilanishi mumkin. Forum ehtimoliy modelni ko‘rsatdi: Markaz xalqaro jurnalistlar va prodyuserlarni qabul qiladi, ularni tarixchilar va tadqiqotchilar bilan bog‘laydi, kolleksiyalardan foydalanish imkonini beradi, filmlar, kitoblar, televizion dasturlar va raqamli loyihalarga aylanishi mumkin bo‘lgan mavzularni taklif qiladi.

Ya’ni u bir vaqtning o‘zida muzey, tadqiqot markazi, xalqaro press-markaz va o‘ziga xos madaniy kontent fabrikasi sifatida ishlashi mumkin. Forumga qadaryoq Markaz materiallari va loyihalari 65 ta mamlakat OAVida paydo bo‘lgan edi. Xalqaro loyihalarda yuzlab yangilik va media materiallari, to‘liq metrajli hujjatli filmlar, videoloyihalar, televizion reportajlar va kitoblar namoyon bo‘ldi.

Forumda bu faoliyatni institutsionallashtirishga qaror qilindi. Taxminan 20 ta kelishuv va memorandum imzolandi. Yakuniy takliflar orasida Xalqaro mediaalyans tuzish, jurnalistlar o‘rtasida professional almashinuvlarni yo‘lga qo‘yish, qo‘shma kontent ishlab chiqarish, xalqaro media tanlovi o‘tkazish va forumni muntazam maydonga aylantirish g‘oyalari bor. Keyingi bosqichda yana 50 ga yaqin qo‘shma xalqaro media loyihasini ishga tushirish rejalashtirilmoqda.

Bunday holatda Markaz butunlay boshqa vazifani bajaradi: u xalqaro media industriyasi uchun O‘zbekistonga doimiy kirish nuqtasiga aylanadi.

Jurnalistlar — mehmonlar emas, ishtirokchilar edi

Mahorat darsi. ITSM fotosurati

Forumning yana bir muhim ko‘rsatkichi — uning ma’firiy qismi bo‘ldi. Xorijiy media menejerlar va jurnalistlar Markazdagi chiqishlar bilan cheklanib qolmadilar. Toshkent va Samarqandda universitetlarda o‘nlab uchrashuv va mahorat darslari o‘tkazildi. Faqat dastlabki ikki kunning o‘zida poytaxtning 19 ta oliy ta’lim muassasasida 33 ta tadbir bo‘lib o‘tdi, shundan so‘ng dastur Samarqandda davom etdi.

Agar maqsad O‘zbekistonning xalqaro axborot makonida o‘z o‘rnini yaratish bo‘lsa, efir vaqtini sotib olish yoki xorijlik mashhurlarni taklif qilishning o‘zi kifoya emas. Buning uchun xuddi shu professional tilda ishlay oladigan o‘z jurnalistlari, prodyuserlari va muharrirlari kerak bo‘ladi.

Forum yakuniga ko‘ra, Islom sivilizatsiyasi markazi va Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti mamlakat tarixi va madaniy merosiga yo‘naltirilgan yosh jurnalistlarni tayyorlash bo‘yicha qo‘shma dasturni ishga tushirdi.

Mamlakat o‘z tarixi hikoyasi manbaiga aylanmoqda

O‘nlab yillar davomida tashqi auditoriyaning katta qismi uchun Markaziy Osiyo haqidagi tasavvur mintaqa tashqarisida shakllandi. Xalqaro OAV bu yerga, asosan, siyosiy inqirozlar, yirik saylovlar, mojarolar yoki favqulodda voqealar paytida kelar edi. Madaniyat va tarix esa ko‘pincha tor doiradagi mavzu bo‘lib qolardi.

Hozir O‘zbekiston xalqaro axborot makonida namoyon bo‘lish tamoyilining o‘zini o‘zgartirishga harakat qilmoqda. Mamlakat dunyoga o‘z mavzularini taklif qilmoqda va bir vaqtning o‘zida xorijlik jurnalistlarga ularni yoritish imkonini bermoqda. Eng yirik telekanallarni nafaqat tadbirni yoritish, balki qo‘shma loyihalar yaratish uchun ham taklif qilmoqda. Tarixiy merosni dekorativ fon sifatida emas, balki zamonaviy kino, televideniye, ilm-fan, texnologiya va ta’lim uchun resurs sifatida namoyish etmoqda.

Dastlabki nashrlardan ko‘rinib turibdiki, xorijiy matbuot buni angladi. The Times Kuwait Toshkentda islom sivilizatsiyasi haqida zamonaviy insonga qanday so‘zlash kerakligi borasida yangi xalqaro muloqotni ko‘rdi. The Peninsula — Markaziy Osiyoning intellektual merosini global raqamli makonga olib chiqishga urinishni. UNA — O‘zbekiston jahon sivilizatsiyasi rivojiga qo‘shgan hissasini namoyish etayotgan xalqaro maydonni. Report.az esa mamlakat tarixini xalqaro auditoriyaga tushunarli hikoyaga qanday aylantirish mumkinligi muhokama qilinayotgan maydonni ko‘rdi.

Ishtirokchilar. ITSM fotosurati

Natijada forumning o‘zi ilgari surgan g‘oyaning yaqqol namunasiga aylandi. O‘zbekiston tarixiy meros zamonaviy media mahsulotiga aylanishi mumkinligini ko‘rsatishni maqsad qildi. Buning uchun Toshkentga dunyoning turli mamlakatlaridan jurnalistlar tashrif buyurdi, forum yakunida esa bir qator qiziqarli loyihalarni o‘z ichiga olgan deklaratsiya hamda mamlakat prezidentiga murojaat qabul qilindi.

Endi eng muhim masala — yuzaga kelgan qiziqishni filmlar, maqolalar, televizion loyihalar, xalqaro kollaboratsiyalar va jurnalistlarning yangi tashriflaridan iborat doimiy oqimga aylantirish qay darajada uddalanishida. Agar bu amalga oshsa, Islom sivilizatsiyasi markazi muzey sohasidan ancha kengroq ahamiyat kasb etadi, forumning o‘zi esa O‘zbekiston global axborot makonida o‘z o‘rnini izchil egallashiga xizmat qiladigan vositalardan biriga aylanishi mumkin.

Shunda gap endi dunyo ahli Samarqand yoki Buxoroni tomosha qilish uchun kelgani haqida emas, balki Yangi O‘zbekiston dunyo bilan bevosita muloqot qilishni o‘rgangani haqida boradi.