Eronlik xonanda, an’anaviy fors musiqasining professional ijrochisi Xiva Sayfizoda «korrupsiya va fohishalikni rag‘batlantirish» ayblovi bilan to‘rt yillik ozodlikdan mahrum qilish jazosiga hukm qilindi. Jinoiy ishga Tehrondagi «Ruberu» madaniy markazida bo‘lib o‘tgan, xonanda aralash auditoriya oldida an’anaviy eron musiqasini ijro etgan chiqishi sabab bo‘lgan.
Sayfizoda hukm haqida o‘zi xabar berdi. 19 avgust kuni u video-murojaatini e’lon qilib, birinchi instansiya sudi uni aybdor deb topganini aytdi. Xonanda qarorga rozi emasligini va advokati bilan birgalikda uni apellyatsiya sudida shikoyat qilish niyatida ekanini ta’kidladi.
Sayfizodaning asosiy savoli ayblovning o‘zi qanday ifodalanganiga taalluqli. E’lon qilingan videoda u sud aynan qaysi harakatlarini «korrupsiya va fohishalikni rag‘batlantirish» deb baholaganini so‘raydi. Qo‘shiqchining aytishicha, o‘sha chiqishi vaqtida u eron vokal musiqasini ijro etgan va fors adabiyotining eng mashhur mumtoz shoirlaridan biri — Sa’diyning bir nechta she’rlarini o‘qigan.
«Sa’diyning she’rlarini o‘qish va eron musiqasini ijro etish qanday qilib korrupsiya va fohishalikni rag‘batlantirishga misol bo‘lishi mumkin?» — deb so‘raydi u o‘z murojaatida.
Bu voqea 2025 yil 27 fevralda boshlangan. Sayfizoda Tehrondagi «Ruberu» madaniy majmuasida chiqish qilgan. Konsert vaqtida xavfsizlik kuchlari bino ichiga kirib, konsertni to‘xtatgan. Qo‘shiqchi aynan ijro vaqtida qo‘lga olingan. Inson huquqlari himoyasi bilan shug‘ullanuvchi manbalarga ko‘ra, u tadbirda qo‘lga olingan bir nechta ishtirokchidan biri bo‘lgan.
Chiqishning o‘ziga xos jihati shunda ediki, Sayfizoda erkaklar ham bo‘lgan auditoriya oldida yakkaxon ijrochi sifatida qo‘shiq kuylagan. Aynan ayolning erkaklar oldida yakka tarzda qo‘shiq kuylashi Eron Islom Respublikasida ayollarning musiqiy faoliyatining eng qattiq cheklanadigan shakllaridan biri bo‘lib qolmoqda.
1979 yilgi inqilobdan so‘ng Eron hukumati ayollarning omma oldida qo‘shiq kuylashiga cheklovlar joriy etgan. Amalda ayollar musiqa bilan shug‘ullanishi va ansambllar tarkibida chiqish qilishi mumkin, biroq aralash auditoriya oldida yakka tarzda ijro etish hamon taqiqlangan yoki amaliyotda bunday chiqishlarni o‘tkazish juda murakkab.
Sayfizoda holatida vaziyat yanada murakkab bo‘lgan. Qo‘lga olinganidan so‘ng hokimiyat vakillari nafaqat ayolning yakka tarzda qo‘shiq kuylagani, balki tadbir go‘yoki zarur ruxsatsiz o‘tkazilgani haqida ham gapirgan. Shuning uchun amaldagi hukmni yuridik jihatdan shunchaki «erkaklar oldida qo‘shiq kuylagani uchun to‘rt yil» deb ta’riflash mumkin emas. Hukm asoslangan rasmiy modda — «korrupsiya va fohishalikni rag‘batlantirish».
Biroq, Sayfizoda bunday huquqiy tasnifga asos bo‘lgan aynan qaysi harakatni nazarda tutilayotganini tushunmayotganini aytadi. Uning video-murojaatida an’anaviy musiqa va Sa’diy she’rlarini bir necha daqiqa ijro etish qanday qilib jinoyat deb topilgani haqida savol yangraydi. Qo‘shiqchi ish apellyatsiya sudida «qonun va ish materiallari asosida» ko‘rib chiqilishiga umid qilayotganini ta’kidlaydi.
Qo‘shiqchining bayonoti paydo bo‘lganidan keyingi kuni unga Eron Musiqa uyi ham munosabat bildirgan. Uning rahbari Hamidreza Nurbaxsh ayollarning qo‘shiq kuylashi masalasiga nihoyat nuqta qo‘yish kerakligini aytgan. Chunki ijrochi ayollar bilan bog‘liq sud ishlarining doimiy ravishda takrorlanishi amaldagi tartibga solish tizimi hatto musiqa sohasi vakillarining o‘ziga ham aniq javob bermayotganini ko‘rsatadi.
Sayfizoda bilan bog‘liq holat Eronda ayol musiqachilarga bosimning yangi kuchayishi fonida yuz bermoqda. Eng mashhur misollardan biri xonanda Parastu Ahmadiy bo‘lib, u 2024 yil oxirida hijobsiz konsert bergan edi. 2026 yil iyun oyida sud uni va musiqa jamoasi a’zolarini 74 darra urishga, shuningdek, mamlakatdan chiqish va professional faoliyat bilan shug‘ullanishga cheklovlar bilan jazolagani haqida xabar berildi.
Biroq, Sayfizoda ishi Ahmadiy voqeasidan farq qiladi. Uning chiqishi oldindan e’lon qilingan siyosiy aksiya bo‘lmagan. Gap an’anaviy musiqa haqida borgan, xonanda esa o‘z tushuntirishlariga ko‘ra, fors madaniyatining mumtoz asarlarini ijro etgan. Endi aynan shu chiqish unga to‘rt yillik qamoq jazosi tayinlanishiga asos bo‘ldi.
Hukm hozircha yakuniy kuchga kirmagan: gap birinchi instansiya sudining qarori haqida ketmoqda. Sayfizoda unga apellyatsiya berish niyatida. Biroq hozirning o‘zidayoq uning ishi Eronda ayolning ommaviy chiqishi qanday qilib madaniy tadbirdan jinoiy ishga aylanishi va ko‘p yillik qamoq jazosi bilan yakunlanishi mumkinligining navbatdagi misoliga aylandi.
