Tojikistonda Rog‘un suv omborining ishga tushirilishi Amudaryoning quyi oqimidagi noyob ekotizimlar degradatsiyasini 60-100 yilga uzaytiradi. Bu haqda «Chegara bilmas daryolar» (Rivers without Boundaries) xalqaro ekologik koalitsiyasi o‘zining «Ko‘zlarni katta yumib: Rog‘un GESining transchegaraviy va kumulyativ e'tiborsiz qoldirish» hisobotida ta'kidladi.
Mutaxassislar ulkan gidroelektrostantsiya (GES) loyihasining transchegaraviy ta'sirini baholash Jahon bankining ekologik va ijtimoiy standartlariga to‘liq mos kelmaydi va fundamental kamchiliklarga ega degan xulosaga kelishdi. Hisobotda baholash 2014 yildagi eskirgan ma'lumotlar va statik stsenariylarga asoslanganligi ta'kidlangan. Ushbu stsenariylar iqlim o‘zgarishi dinamikasini yoki Amudaryo havzasidagi haqiqiy gidrologik sharoitlarni hisobga olmaydi.
Ekologlar Rog‘un GESi loyihasini ishlab chiqqanlar asosiy tashqi omillarni e'tiborsiz qoldirganiga ishora qiladilar. Ular orasida Afg‘onistondagi Qo‘sh-Tepa kanalining qurilishi bor, bu mintaqaning suv balansiga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi.
Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, Rog‘un suv omborining ishlashi mavjud oqim rejimini mustahkamlaydi, bu esa quyi oqim ekotizimlariga zararli. Ular orasida YuNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan «Yo‘lbars jarligi» qo‘riqxonasi bor.
«Ta'sirni baholash mualliflari tahlildan eng o‘tkir va noqulay stsenariylarni chiqarib tashlab, ko‘zlarini katta yumib harakat qilishni tanladilar», —deydi «Chegara bilmas daryolar» (RFda xorijiy agent sifatida tan olingan) koalitsiyasining xalqaro koordinatori. Uning ta'kidlashicha, dunyodagi eng baland to‘g‘onning ta'siri neytral degan da'vo kumulyatif ta'sirni baholash mantig‘iga zid keladi.
«Atrof-muhitga zararli chiqindilar va sun'iy suv toshqinlari bo‘yicha qat'iy majburiyatlarni bajarmasdan, loyiha noyob tabiiy tizimlarning degradatsiyasini butun bir asrga uzaytiradi, bu esa xalqaro moliya institutlarining ekologik tamoyillarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri buzishdir», — deydi Simonov.
Hisobotda Ramsar konventsiyasi bilan himoyalangan Amudaryo delьtasining biologik xilma-xilligi va botqoqliklariga xavf tug‘diradigan xavflarga alohida urg‘u berilgan. Rog‘un GESi ta'sirini baholashda quruq davrlarda ushbu muhim hududlarga suv oqimini kafolatlashning aniq mexanizmlari yo‘q. Koalitsiya mutaxassislari quyi oqim mamlakatlarida jamoatchilik va manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashuv jarayonida jiddiy kamchiliklarni qayd etmoqdalar. Bu esa loyihaning ijtimoiy maqbulligi bo‘yicha erishilgan xulosalarning qonuniyligini shubha ostiga qo‘yadi.
«Biz quyi oqim aholisi va ekotizimlari manfaatlarini e'tiborsiz qoldirishning xavotirli tendentsiyasiga guvoh bo‘lmoqdamiz», — deb ta'kidlaydi «Chegara bilmas daryolar» koalitsiyasining mintaqaviy koordinatori Aleksandr Kolotov.
Uning so‘zlariga ko‘ra, loyihaning O‘zbekiston va Turkmanistondagi ta'sir zonasida maslahatlashuvlar o‘tkazilmagan. Mavsumiy oqimni qayta taqsimlash va Qo‘sh-Tepa kanalining ishga tushirilishi bilan bog‘liq xavflar butunlay e'tibordan chetda qolgan.
«Bu mintaqaning eng yirik infratuzilma loyihasi transchegaraviy hamkorlikning mustahkam poydevorisiz va qo‘shni davlatlar fikrlarini hisobga olmasdan oldinga siljib borayotganida xavfli pretsedent yaratadi», — deydi Kolotov.
Vaziyatni hal qilish uchun «Chegara bilmas daryolar» koalitsiyasi butun Amudaryo havzasi uchun keng qamrovli Strategik ekologik baholash (SEB) o‘tkazishni tavsiya qiladi. Ekologlar qonuniy jihatdan majburiy oqimlarni boshqarish rejalarini ishlab chiqish zarurligini ta'kidlamoqdalar. Bularga iqlim o‘zgarishiga moslashish va biologik xilma-xillikni saqlash bo‘yicha choralar kirishi kerak.
Mutaxassislar ta'sirni baholash yondashuvlarini tubdan qayta ko‘rib chiqmasdan va zararni kamaytirish va kompensatsiya mexanizmlarini joriy qilmasdan, Rog‘un GESi loyihasi Markaziy Osiyoda uzoq muddatli ekologik va ijtimoiy keskinlik manbaiga aylanishi mumkinligini ta'kidlaydilar.
ℹ️ Rog‘un GESi Tojikistonning eng yirik energetika loyihasidir. Uning loyihaviy quvvati 3600 MVtni tashkil etadi va oltita gidroelektrostantsiya yiliga 13,1 milliard kVt/soatdan ortiq energiya ishlab chiqaradi. Hozirda har biri 600 MVt quvvatga ega ikkita blok ishlamoqda. GES qurilishining barcha bosqichlarini 2031 yil oxiriga qadar yakunlash rejalashtirilgan. Buning uchun taxminan 6,29 milliard dollar kerak bo‘ladi.
2008-2024 yillar davomida Tojikiston Rog‘un GESi qurilishi uchun 42,5 milliard somoniy (taxminan 4 milliard dollar) ajratgan. 2024 yil dekabrь oyida Jahon banki qurilishni yakunlash dasturining birinchi bosqichi uchun 350 million dollarlik grantni tasdiqladi. Bu jarayonda Saudiya Arabistoni taraqqiyot fondi, Osiyo infratuzilmaviy investitsiyalar banki (OIIB) va boshqa bir qator institutlar ham ishtirok etdi.
