Turkmaniston hukumati Starlink sun'iy yo'ldosh internet qurilmalarini jamoatchilikdan musodara qilmoqda va internet blokirovkasini kuchaytirmoqda. Bu haqda Inson huquqlari bo'yicha xalqaro hamkorlik (IPHR) va Turkmaniston inson huquqlari tashabbusining (TIHR) 2 iyun kuni e'lon qilingan qo'shma hisobotida so'z yuritilgan.
Hisobot mustaqil ommaviy axborot vositalari va inson huquqlari tashkilotlari ma'lumotlariga asoslangan. Manbalar, xususan, 2026 yil aprel oyida davlat senzurasini chetlab o'tish imkonini beruvchi Starlink terminallari turar-joy va ofis binolaridan musodara qilinganini xabar qilishdi. Ba'zi fuqarolar bunday uskunalarni o'rnatishda gumon qilinib hibsga olingan.
Turkmen.news nashrining xabariga ko'ra, Starlinkdan foydalanishga qo'yilgan cheklovlar elitaning ayrim a'zolariga taalluqli emas. Xususan, antennalar Turkmaniston prezidenti Serdar Berdimuhamedovning amakivachchasi Shamurat Rejepovga tegishli bo'lgan Şamelek restorani va PRIME fitness markazida qolmoqda.
Aprelь oyidagi tintuvlardan oldin ham, 2026 yil fevral oyining o'rtalarida rasmiylar mahalliy provayderlardan internetga kirishni ataylab cheklashni boshlaganlar. Bu vazifa mamlakat Kiberxavfsizlik boshqarmasi tomonidan Ykjam Aragatnaşyk xavfsizlik uskunalari yordamida amalga oshiriladi.
Natijada, foydalanuvchilar ma'lumotlar paketlarining 70% gacha yo'qotadilar. Shu sababli, hatto veb-sahifani ochish kabi oddiy harakatlar ham bir nechta yuklab olishni talab qiladi va bir necha daqiqa vaqt oladi.
Qo'shimcha cheklovlardan oldin ham turkman interneti nihoyatda sekin va qimmat edi.
Turkmen.news, xabar berishicha, Turkmaniston internet tezligi va tariflari shaxsan prezident tomonidan tasdiqlanadigan dunyodagi yagona mamlakatdir. Serdar Berdimuhamedov buni oxirgi marta 2023 yilda amalga oshirgan va har bir abonent uchun tezlikni 6 Mbit/s qilib belgilagan. Bu qo'shni O'zbekistondagi o'rtacha tezlikdan taxminan 10 baravar past. Biroq, aslida provayderlar hatto 6 Mbit/s ni ham ta'minlay olmaydilar. Aynan shuning uchun to'lovga qodir foydalanuvchilar Starlinkga o'tishgan.
Inson huquqlari himoyachilari hisobotida shuningdek, Turkmaniston rasmiylari uzoq vaqtdan beri VPN- xizmatlaridan foydalanishga qarshi kampaniya olib borayotgani, ham foydalanuvchilarini, ham boshqalarga ularni o'rnatishda yordam beradiganlarni ta'qib qilayotgani ta'kidlangan.
Bundan tashqari, 2026 yil mart oyida TIHR manbalari Turkmanoboddagi maktablar o'quvchilarga ijtimoiy tarmoqlarda, ayniqsa TikTokda jamoat joylaridan olingan fotosuratlarni joylashtirmaslik to'g'risida tilxatni imzolashni talab qiluvchi hujjatlarni tarqatganliklarini xabar qilishdi. Ota-onalardan bu va'dalarni bajarish talab qilingan. Huquq himoyachilari bu rasmiy talqinlarga zid bo'lgan tasvirlar yoki ma'lumotlar nashr etilishining oldini olishga urinish deb hisoblashadi.
2026 yil may oyida Turkmanobod rasmiylari eskirgan ADSL ulanishlarini Ethernet tarmoqlari bilan almashtirishni boshlaganlar. Bu rasman raqamli infratuzilmani modernizatsiya qilish deb e'lon qilingan. Biroq, to'liq senzura sharoitida yangi tizim internet-trafikni markazlashtirilgan nazorat qilish va monitoringini kuchaytirishi mumkinligidan xavotirlar mavjud.
Hisobotda ta'kidlanishicha, rasmiylar mamlakatdagi asl vaziyat haqida gapirgan fuqarolarni ta'qib qilishda davom etmoqdalar. Xususan, 2025 yil noyabr oyida TikTokda oziq-ovqat narxlarining ko'tarilishini tanqid qilgan Hitrowski nomi bilan tanilgan bloger Didar Amansaxatov g'oyib bo'lgan. Ozodlik radiosining turkman xizmati (RFE/RL) xabariga ko'ra, u hibsga olingan, qiynoqqa solingan va olgan jarohatlaridan vafot etgan. Jurnalistlar uning qabrini topganlar. U yo'qolganidan so'ng, xavfsizlik xodimlari tanqidiy izohlar qoldirgan boshqa ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarini chaqirib, tahdid qilishgan.
2025 yil iyul oyida deportatsiyasi to'xtatilganidan so'ng Turkiyada bedarak yo'qolgan blogerlar Alisher Saxatov va Abdulla Orusovning taqdiri noma'lumligicha qolmoqda. 2026 yil aprel oyida Turkiyaning Edirne shahridagi prokuratura hibsxona kameralaridan videoyozuvlarni so'ragan, ammo markaz yozuvlar olti oydan kam vaqt davomida saqlanishini da'vo qilib, ularni taqdim etishdan bosh tortgan.
ℹ️ 2026 yil may oyida «Chegara bilmas muxbirlar» (RSF) tashkiloti o'zining yillik Matbuot erkinligi indeksini e'lon qildi, unda Turkmaniston 180 ta mamlakat orasida 173-o'rinni egallagan, 100 balldan 23.06 ball olgan (0 yeng yomon ball). RSF milliy ommaviy axborot vositalari davlat tomonidan nazorat qilinishini va tashviqot maqsadlariga xizmat qilishini, mustaqil ommaviy axborot vositalari esa chet elda joylashganligini ta'kidlaydi.
